W mrocznych ostępach lasów, gdzie szron skuwa ziemię, objawia się Marzanna, słowiańska bogini zimy i śmierci. Ta istota, znana też jako Morana, Morena czy Śmiercicha, jest siłą natury, władającą cyklem życia i przemijania.
Marzanna jawi się jako majestatyczna, lecz groźna postać, otulona białymi szatami niby śnieżnym całunem. Często nosi wieniec z ziół takich jak wrotycz, zdobiący jej skronie. Strój panny młodej kontrastuje z czarnymi włosami i atrybutami śmierci, jakimi są: złoty klucz do zaświatów, kłosy zbóż, złote jabłko i wrotycz. U jej boku kroczy gęś, będąca waleczną strażniczką lub żmija, będąca echem Welesa.
W kukłach rytualnych splata się słomę na kształt kobiety, zdobiąc ją elementami agrarnymi, co podkreśla jej rolę w cyklu przemijania. Realną obecność tej słowiańskiej bogini symbolizuje szron, cisza i martwota zimowego krajobrazu.
Skąd pochodzi Marzanna?
Bogini Marzanna wywodzi się z głębin słowiańskiej mitologii, gdzie korzenie jej imienia sięgają praindoeuropejskiego rdzenia mar- lub mor-, oznaczającego śmierć. Jan Długosz wspomina ją obok Dziewanny jako słowiańską boginię, porównując ją do rzymskich bóstw, co było typowe dla jego interpretacji. Prawdopodobnie miało to podkreślić jej rolę w słowiańskim panteonie. Niektórzy badacze kwestionują jej pełny kult, lecz kroniki i obrzędy ludowe ukazują ją jako uosobienie sił natury, głównie jako panią zaświatów, zimy i śmierci. W różnych regionach Słowiańszczyzny przybiera imiona jak Marena, Śmiertka czy Zmora (choć nie jest tym samym, co demoniczna zmora).
W niektórych interpretacjach łączona z postaciami takimi jak Weles czy Mokosz. Słowiańska bogini Marzanna jest strażniczką bram zaświatów i posiadaczką złotego klucza, którym może otworzyć przejście do krainy zmarłych. Ciekawostką jest natomiast, że Marzanna bywa określana jako jedno z wcieleń pierwotnej Matki Natury. W tej postaci ma reprezentować uśpioną na czas zimy przyrodę.
Marzanna – bogini zimy, śmierci i odrodzenia
Ta słowiańska bogini zachowuje się jak nieugięta królowa zimy, sprowadzając mrozy, choroby i stagnację, gdy trwa jej panowanie. Jednak w czasie rytuału odchodzi, ustępując miejsca wiośnie, która obdarowuje świat wodą, spokojem i urodzajem. W mitologii słowiańskiej, na czas wiosny i lata, zastępuje ją Jaryło. W niektórych przekazach miejsce Jaryło zajmuje Dziewanna, która bywa uznawana za przeciwieństwo lub symboliczne następstwo Marzanny.
Najwięcej można o niej usłyszeć w czasie Jarych Godów. To właśnie wtedy ludzie obnoszą jej kukłę stworzoną na jej podobieństwo, by następnie oddać ją płomieniom i utopić w rzece. Trzeba jednak pamiętać, że pod żadnym pozorem nie można dotknąć niesionej nurtem kukły, ponieważ grozi to uschnięciem ręki. Z kolei odwrócenie wzroku zwiastuje nadejście choroby, a upadek podczas rytuału oznacza zbliżającą się śmierć. Topienie Marzanny to współcześnie jeden z najbardziej znanych obrzędów w mitologii słowiańskiej.
Dziedzictwo Marzanny współcześnie
Wiosenne topienie Marzanny to serce jej kultu. Kukłę ze słomy, białego płótna i wstążek obwieszano ozdobami, palono i topiono, co miało zagwarantować rychłe nadejście wiosny i zapewnić obfite plony. Jest to rytuał przejścia. Niekończącego się zabijania zimy, by zakwitły kwiaty. Obecnie jest to czas zabawy, a Marzannę najczęściej topią dzieci w przedszkolach i szkołach w ramach zajęć.
