Smok ma cztery nogi i skrzydła, a wiwerna tylko dwie nogi? To cenna wskazówka, choć w fantastyce ujrzymy różne interpretacje. Różnicę wyjaśnia heraldyka, ale też konkretne światy, szczególnie smoki z Rodu Smoka dobrze pokazują wyjątki.
Ilustracja: Kroniki Światów, wygenerowana z wykorzystaniem AI
Smok a wiwerna. Najważniejsza jest różnica w anatomii
W popularnym rozróżnieniu smok ma cztery nogi oraz osobną parę skrzydeł. Natomiast wiwerna ma dwie nogi i parę skrzydeł. Taki podział ma wyraźne oparcie w tradycji angielskiej heraldyki, która opisuje wiwernę jako uskrzydloną istotę o dwóch nogach, smoczej głowie i długim, wężowym ogonie. W sylwetce często spotykanej we współczesnym fantasy ma więc tylko dwie tylne nogi, a skrzydła zajmują miejsce przedniej pary kończyn. Czworonożny, uskrzydlony smok ma łącznie sześć kończyn: cztery nogi i dwa skrzydła.
To wygodny sposób opisywania ilustracji i modeli potworów, jeśli chcesz je wykorzystać podczas worldbuildingu. Pozwala szybko wyjaśnić, dlaczego dwa podobne stworzenia poruszają się inaczej i mają odmienną sylwetkę. Kłopot zaczyna się w momencie, gdy z tej konwencji robi się obowiązkową klasyfikację wszystkich fantastycznych światów. Dwunożna budowa nie oznacza automatycznie, że stworzenie nazwane przez autora smokiem “tak naprawdę jest wiwerną”. Heraldyczny podział nie narzuca zasad literaturze fantasy, filmom ani grom.
Skąd wzięło się rozróżnienie smoka i wiwerny?
Ważnym źródłem tego podziału jest heraldyka, czyli dziedzina zajmująca się herbami. Fantastyczne zwierzęta pojawiały się na tarczach i w klejnotach herbowych, a ich wygląd opisywano za pomocą ustalonych terminów. Arthur Charles Fox-Davies w A Complete Guide to Heraldry wyraźnie odróżnia wiwernę od smoka w angielskiej tradycji heraldycznej. Jednocześnie zaznacza, że w innych krajach forma odpowiadająca wiwernie częściej występuje pod nazwą smoka. Już ten historyczny podręcznik pokazuje więc, że nazewnictwo tak naprawdę zależy głównie od przyjętej tradycji.
Jeszcze ciekawiej wygląda sprawa średniowiecznych wyobrażeń. Steven Ashley w artykule opublikowanym przez The Heraldry Society zauważa, że aż do późnego średniowiecza większość europejskich smoków przedstawiana była z dwiema nogami. Opisuje przy tym odważnik herbowy z końca XII wieku, ozdobiony wizerunkiem wiwerny. Dwunożne smocze stworzenia mają zatem długą historię, znacznie starszą od współczesnych bestiariuszy. Średniowieczne przedstawienia i późniejsze zasady heraldyczne oraz współczesne projekty potworów mogą więc inaczej ukazywać te same stworzenia. Dlatego warto zachować ostrożność, by nie poprawiać dawnych artystów według reguł znanych z podręcznika RPG.
Czy wiwerna zieje ogniem i jest jadowita?
W fantasy można spotkać podział, zgodnie z którym smok zieje ogniem, a wiwerna atakuje jadowitym żądłem znajdującym się na końcu jej ogona. To dość rozpoznawalny model. W Dungeons & Dragons opis wiwerny w zasadach z 2014 roku przedstawia ją jako krewniaczkę wielkich smoków, wyposażoną w dwie łuskowate nogi, skrzydła i ogon zakończony jadowitym żądłem. Jej ataki obejmują ugryzienie, użycie szponów oraz żądła. Ognistego oddechu tu nie ma. Czy taki zestaw dotyczy wszystkich wiwern w fantasy? No niekoniecznie. English Heritage w swoim przewodniku po fantastycznych gadach opisuje wiwerny jako dwunożne, uskrzydlone istoty, które zieją ogniem, podobnie jak europejskie smoki. Z kolei Fox-Davies przywołuje heraldyczny wizerunek dwugłowej wiwerny wyrzucającej płomienie z obu łbów.
Dlaczego smoki z “Rodu Smoka” mają tylko dwie nogi?
Smoki z Rodu Smoka i Gry o tron regularnie pojawiają się w rozmowach, które porównują smoki i wiwerny. Mają dwie nogi oraz skrzydła pełniące funkcje przednich kończyn. Czy to znaczy, że Targaryenowie w rzeczywistości latają na wiwernach, a nie na smokach? W świecie George’a R.R. Martina są to smoki. Autor wyjaśnił na swoim blogu, że świadomie zaprojektował je z dwiema nogami i dwiema skrzydlatymi kończynami przednimi. Chciał, żeby ich anatomia przypominała budowę rzeczywistych latających kręgowców. Co więcej, w tym samym uniwersum istnieją również wiwerny, które zamieszkują Sothoryos. Martin podkreśla, że one także mają dwie nogi. Od smoków różnią się przede wszystkim wielkością, ubarwieniem i tym, że nie zieją ogniem.
Smok a wiwerna w kontekście inteligencji
Tak więc liczba nóg nie mówi nam, czy mamy do czynienia ze smokiem, czy raczej z wiwerną. Nie pomoże też to, czy zieje ogniem. A co z innymi umiejętnościami, takimi jak rozmowa albo rzucanie zaklęć? Co z umiejętnością planowania i analizy?
W Dungeons & Dragons wiwerna opisana w zasadach z 2014 roku nie potrafi mówić i ma niski współczynnik inteligencji. W tym ujęciu znacznie bliżej jej do groźnego zwierzęcia niż do brutalnej istoty umiejącej zaplanować zemstę na kilku pokoleniach pechowego krasnoluda. Jednak smoki również nie muszą przemawiać ani zbierać skarbów, choć przecież tak sobie często je wyobrażamy. Martin zaznacza, że jego smoki są stosunkowo inteligentne, ale pozostają zwierzętami. Nie mówią i nie interesują się złotem, jak np. Smaug z Hobbita.
Zestaw cech określających zdolność do mowy czy magii może dobrze działać w konkretnym świecie, ale… wciąż nie obowiązuje wszystkich twórców fantasy. Podobnie nie istnieje jedna miara, która nakazywałaby każdej wiwernie być mniejszą i słabszą od smoka.
Realistyczna anatomia wiwerny a zdolność do lotu
Dwunożna sylwetka ze skrzydłami zamiast przednich nóg przypomina rozwiązane znane z anatomii ptaków i nietoperzy. W obu przypadkach skrzydła są zniekształconymi kończynami przednimi. English Heritage zwraca uwagę na tę analogię przy opisie wiwern. Dlatego taki projekt łatwiej powiązać z anatomią znanych nam latających kręgowców, o czym zresztą wspomniał George R.R. Martin, o czym z kolei ja wspomniałem nieco wyżej. Czy to dowód na to, że ogromna wiwerna w rzeczywistości byłaby zdolna do lotu? Masa ciała wciąż pozostaje tu istotnym problemem, bo powierzchnia skrzydeł i energia potrzebna do oderwania ciężaru od ziemi stanowi sporą przeszkodę.
Jak odróżnić smoka od wiwerny w książce lub grze fantasy?
Przede wszystkim przeczytaj nazwę i opis stworzenia w danym utworze. Serio. Jeśli autor rozdziela smoki i wiwerny, to prawdopodobnie wyjaśnił różnice między nimi. Jeśli w danym świecie istnieją tylko smoki albo wyłącznie wiwerny, to będą nazwane. Analizowanie cech istot i nazywanie ich na tej podstawie przez czytelnika nadal w znacznej mierze będzie zgadywaniem – nawet pomimo znakomitej znajomości historii obu stworzeń oraz fantastyki.
Jeszcze trudniej jest przy ilustracji pozbawionej kontekstu i opisu. Liczba nóg może wskazywać na smoka albo wiwernę, ale czy rzeczywiście jest to cenna podpowiedź? Współczesna fantastyka znacznie bardziej promuje smoki. Rysunek bestii z czterema nogami i parą skrzydeł zwykle sugeruje, że jest to smok. Natomiast rysunek bestii z dwiema nogami i parą skrzydeł często sugeruje, że jest to… smok. Tak więc po samym obrazku ciężko odgadnąć, dopóki nie dowiemy się, co autor miał na myśli.
