Mówią, że na potężnym pniu Yggdrasilu żyje stworzenie, które nie potrzebuje kłów ani szponów, by siać zniszczenie. Wystarczy mu spryt, szybkie łapki i jadowity język. Ratatosk to ruda wiewiórka z nordyckiego bestiariusza. Jest żywym dowodem na to, że najgroźniejszą bronią bywa plotka.
Eddy nie poświęcają zbyt wiele miejsca opisowi fizycznemu wiewiórki mieszkającej na Drzewie Świata. Jednak na podstawie źródeł i późniejszych interpretacji możemy zbudować dość wyraźny portret. Ratatosk wygląda jak… wiewiórka ruda. Jej ciało jest zwarte i muskularne, przystosowane do nieustannego wspinania się po nieskończenie wysokim pniu Yggdrasilu. Długi, puszysty ogon służy jako narzędzie do utrzymywania równowagi, ale też jako wyraz ekspresji. Ratatosk stroszy go, gdy przekazuje obraźliwe wieści.
Charakterystycznym rysem bestii (bestyjki?) są masywne, ostre siekacze. Służą one nie tylko do gryzienia kory i otwierania żołędzi, ale też do drążenia tuneli i wnęk w pniu Drzewa Świata. W tych tunelach wiewiórka się ukrywa, tworzy gniazda i skrytki. Oczy Ratatoska są żywe i przebiegłe. Wpatrują się w rozmówcę z wielką intensywnością. W tym czasie wiewiórka kalkuluje, jaką wiadomość opłaca się przekręcić najbardziej, by wzbudzić gniew innych istot.
Pierwsze wzmianki o Ratatosku (staronordyckie Ratatoskr) tłumaczy się najczęściej jako wiertło-ząb lub świder-ząb. Określenie to doskonale oddaje naturę stworzenia, nieustannie wgryzającego się w korę jesionu. Pierwsza zachowana wzmianka o Ratatosku pochodzi z Grimnismal, czyli pieśni wchodzącej w skład Eddy Poetyckiej, zredagowanej w XIII wieku na podstawie znacznie starszych przekazów ustnych. W strofie 32. Odyn, ukryty pod przydomkiem Grimnir, mówi wprost: wiewiórka imieniem Ratatosk biega w górę i w dó po jesionowcu Yggdrasilu; z wysoka niesie słowa orła i powtarza je Nidhoggowi u dołu.
Drugie kluczowe źródło to Gylfaginning, czyli część Eddy Prozaicznej Snorriego Sturlusona, gdzie Wysoki objaśnia, że Ratatosk roznosi złośliwe plotki, podsycając zarówno wrogość orła, jak i Nidhogga.
Siedlisko Ratatoska. Yggdrasil i Dziewięć Światów
Ratatosk zamieszkuje Yggdrasil, będący kosmicznym jesionem, stanowiącym oś całego nordyckiego wszechświata. Łączy ze sobą Dziewięć Światów, od Asgardu, po mroźny Niflheim. Drzewo Świata jest ekosystemem samym w sobie. Na jego szczycie zasiada potężny, bezimienny orzeł (swoją drogą między jego oczami gnieździ się jastrząb Vedrfolnir), a wśród gałęzi brodzą cztery jelenie skubiące młode pędy. U korzeni drzewa drzemie smok Nidhogg, nieustannie podgryzający korzenie.
Yggdrasil jest domem Ratatoska. Wiewiórka pokonuje odległość od korzeni po koronę w mgnieniu oka. To jedyne znane stworzenie, które jest w stanie regularnie przemieszczać się między koroną a korzeniami Drzewa Świata. Dzięki temu doskonale wie, co się dzieje i jest najlepiej poinformowaną istotą wśród wszystkich nordyckich bogów i bestii.
Wiewiórka kochająca plotki
Ta niezwykła istota z bestiariusza nordyckiego jest posłańcem, ale nie neutralnym kurierem. Snorri Sturluson określa przekazy Ratatoska jako złośliwe plotki. Wiewiórka zbiera słowa orła, często pełne pogardy dla Nidhogga, a następnie powtarza je smokowi, umiejętnie wyostrzając ton i dodając trochę szczegółów od siebie. Następnie odbiera gniewną odpowiedź Nidhogga i pędzi na szczyt, by dolać oliwy do ognia.
Tym sposobem Ratatosk utrzymuje niekończący się cykl wrogości między dwoma potężnymi istotami, czerpiąc wyraźną satysfakcję ze wznieconego konfliktu. A jaki jest jej rzeczywisty cel?
Strażnik kosmicznej równowagi
Paradoksalnie, pozornie destrukcyjna rola Ratatoska ma głębszy sens. Wielu badaczy mitologii nordyckiej uważa, że bez ciągłego napięcia między orłem a Nidhoggiem, zaburzona zostałaby delikatna równowaga utrzymująca Yggdrasil przy życiu. Orzeł symbolizuje siły porządku i wiedzy, a Nidhogg jest symbolem entropii i zniszczenia. Ratatosk, biegając między nimi, działa jak regulator. Iskra, która podtrzymuje dynamikę systemu. To czyni z niego jednocześnie zagrożenie i konieczność. Nordycką bestię, bez której Drzewo Świata mogłoby uschnąć.
Czemu Ratatosk gryzie korę Yggdrasila?
Oprócz roznoszenia plotek, Ratatosk jest znany z nawyku podgryzania kory Drzewa Świata. To niszczycielskie działanie, choć mniejszego kalibru niż Nidhogg podgryzający korzenie, przyczynia się do powolnego osłabiania Drzewa Świata. Robi to jednak w celu drążenia tuneli, które mają ułatwić szybkie zbieranie i przekazywanie informacji.
Ratatosk w mitologii nordyckiej jest symbolem komunikacji, oszustwa, dezinformacji i manipulacji. Jego postać uosabia przekonanie, że słowo potrafi być równie groźne, jak miecz. Zwłaszcza gdy jest odpowiednio sformułowane i przekazane starannie wybranemu adresatowi. Wśród wikingów, gdzie honor i reputacja stanowiły fundament pozycji społecznej, plotka mogła zniszczyć człowieka równie skutecznie, jak topór wbity w czaszkę.
Ta niepozorna wiewiórka symbolizuje nieuniknioność konfliktu. Mitologia nordycka nie stroni od idei, że napięcie jest integralną częścią kosmosu, a Ratatosk jest tego ucieleśnieniem. Niektórzy uczeni widzą w niej także archetyp trickstera, postaci, która nie ma mocy porównywalnej z bogami czy bestiami takimi jak Fafnir albo właśnie Nidhogg, ale mimo to ma istoty wpływ na losy świata.
Jak chronić się przed Ratatoskiem?
Nie atakuje szponami ani kłami, więc tradycyjne metody obrony się nie sprawdzą. Jej bronią jest język, co wymusza na Tobie zachowanie czujności. W duchu mitologii nordyckiej najskuteczniejszym sposobem jest odmowa przyjmowania niesprawdzonych wieści i niereagowanie emocjonalnie na prowokacje. To właśnie gwałtowne reakcje orła i smoka dają Ratatoskowi energię do dalszego siania niezgody. Milczenie i opanowanie jest tarczą, której wiewiórka nie potrafi przebić.
Można powiedzieć, że ochroną przed Ratatoskiem jest mądrość, zdolność odróżnienia prawdy od fałszu i odporność na manipulacje. Jakże aktualne i istotne w obecnych czasach, gdy Ratatosk lata jak opętany. Nordyccy bogowie nigdy nie próbowali go uśmiercić ani przepędzić. Uznawali go za część naturalnego porządku. Ostatecznie najlepszą strategią nie jest eliminacja, a świadome współistnienie, przy czym konieczne jest rozpoznanie sztuczek wiewiórki i odmowa uczestnictwa w jej grze.
Ratatosk jest popularny w popkulturze
Nic dziwnego, że ta niepozorna, ale niezwykle charakterystyczna wiewiórka zyskała tak ogromną popularność. Możesz ją spotkać w licznych dziełach. I chociaż występuje w wielu wersjach, odmianach i znaczeniach, to wciąż stanowi morze inspiracji.
Ratatosk pojawia się m.in. w serii God of War, a w God of War: Ragnarokkradnie niemal każdą scenę swoim uszczypliwym humorem. W grze Smite jest grywalną postacią, a w Assassin’s Creed: Valhalla można stanąć z wiewiórką do poetyckiego pojedynku na obelgi w mitologicznej krainie Jotunheim. Występuje też w popularnej karciance Magic: The Gathering jako Toski, Bearer of Secrets.
Idąc dalej, inspirację Ratatoskiem widać też w serii komiksów The Unbeatable Squirrel Girl, gdzie jest zmiennokształtną łotrzycą z Asgardu, zdolną wywołać niezgodę wśród ludzi. Postać wiewiórki pojawia się też w Mitologii nordyckiejNeila Gaimana oraz w serii Magnus Chase i bogowie AsgarduRicka Riodana. Natomiast Katherine Rundell wykorzystała jej motyw w powieści Impossible Creatures.
Gdzie jeszcze pojawia się podstępna wiewiórka? Jest to np. anime Date a Live, choć nie występuje jako postać, a organizacja pod nazwą Ratatoskr. Na koniec scena muzyczna, gdzie Ratatosk jest inspiracją dla zespołów viking metalowych, takich jak islandzki Skalmold czy szwedzki Brothers of Metal.
