Szczodre Gody są pradawny słowiańskim świętem przesilenia zimowego. Czasy, gdy noc jest najdłuższa, a potem zaczyna przybywać światła. To okres przejścia, refleksji i wspólnej radości. Kiedy obchodzi się Szczodre Gody i skąd wzięło się to święto?
Szczodre Gody, znane też jako Godowe Święto czy Szczodruszka, to starosłowiańskie święto przesilenia zimowego. Najczęściej przypada na 24 grudnia, choć w niektórych regionach świętowanie zaczynało się 21 grudnia. Na wschodzie natomiast przyjęła się data 6 stycznia. To moment, w którym Słońce symbolicznie umiera, by odrodzić się na nowo. Dni stają się dłuższe, a noc ustępuje światłu. W kulturze dawnych Słowian był to czas symbolicznego przejścia, odrodzenia natury i nadziei.
Świętowanie Szczodrych Godów mogło trwać nawet kilkanaście dni. Od samego przesilenia, aż po początek stycznia. Lokalne tradycje jednak różniły się w pewnym stopniu pomiędzy poszczególnymi regionami.
W tym okresie szczególną uwagę poświęcano Welesowi. Był w końcu uważany za boga dobrej magii, bogactwa i wiedzy. W wielu regionach traktowany był jako istota opiekuńcza, choć na terenach obecnych Czech bliżej mu było do wschodniego Czarnoboga. Oczywiście drugim ważnym bogiem słowiańskim w tym okresie był Swarożyc utożsamiany z bogiem Słońca.
Jak Słowianie obchodzili Szczodre Gody?
W centrum obchodów znajdowała się Wielka Uczta. Ludzie dzielili się chlebem, spożywali potrawy oraz składali dary, dziękując bogom za poprzedni rok. Prosili też o urodzaj, zdrowie i dobrobyt w nadchodzącym roku. Tu ciekawostka: dla dawnych Słowian Szczodre Gody oznaczały początek nowego roku solarnego, ale Nowy Rok jako święto obchodzili dopiero wiosną.
Izby w domach dekorowano snopami zboża, tzw. diduchami, co było symbolem urodzaju i połączenia z naturą. Diduchy ustawione w kącie izby ozdabiano orzechami, kwiatami i grzybami. W niektórych regionach zawieszano pod sufitem gałęzie, tzw. podłaźniczka. Stąd, swoją drogą, ewoluował zwyczaj dekorowania choinki na Boże Narodzenie. Ciekawostką jest też to, że pod obrus wkładano siano przeznaczone dla słowiańskiego demona Siemy (czasem nazywanego Rgiełem).
Duże znaczenie miała też obecność zmarłych przodków. Przy stole zostawiano puste nakrycie lub miskę dla przodka, jako wyraz tęsknoty i smutku. Po wieczerzy naczynie napełniano i wystawiano za płotem, by ułaskawić dusze, o których zapomniano. Wierzono, że w czasie Szczodrych Godów duchy zmarłych odwiedzają świat żywych. Czy zwyczaj pozostawiania pustego nakrycia z czymś Ci się kojarzy?
Nieodłącznym elementem święta były śpiewy. Ludzie chodzili od chaty do chaty, śpiewali i obdarowywali się smakołykami. Często towarzyszyły temu przebrania i maski, a jedną z ważniejszych była postać Turonia – rogatej bestii z kłapiącym pyskiem (najczęściej wykonany był z drewna). Stąd mamy współczesne kolędowanie.
Niektóre z rytuałów miały charakter magiczny. Dawni Słowianie wróżyli z siana i naczyń, by odgadnąć, co przyniesie przyszłość. Wierzono, że w tym okresie granica między światami się zaciera. Był to czas kontaktu z tym, co już minęło i z tym, co nadejdzie.
Szczodre Gody współcześnie
Wiele zwyczajów związanych ze Szczodrymi Godami przetrwało, choć z czasem zlały się z chrześcijańskim świętem Bożego Narodzenia. Nie był to zbieg okoliczności. Chrześcijaństwo zaadaptowało część tradycji, przekształcając je na własną modłę. Postanowiono też o przeniesieniu symbolicznej daty narodzin Jezusa na 25 grudnia, co kolidowało z pogańskimi wierzeniami i pozwoliło je stopniowo usunąć.
W efekcie teraz, podczas obchodzenia Wigilii i Bożego Narodzenia dzieli się opłatkiem, dekoruje dom światełkami, ozdabia się choinkę, kładzie siano pod obrus czy zostawia miejsce dla niespodziewanego gościa. Wszystkie te zwyczaje mają swoje korzenie w wierzeniach i zwyczajach dawnych Słowian.
Symbolika światła, nadziei i odrodzenia, która przyświecała dawnym obchodom, nadal jest obecna w bożonarodzeniowej atmosferze. Choinka, choć unowocześniona, wciąż niesie przesłanie o łączności z naturą.
Ostatecznie chrześcijaństwo przejęło większość zwyczajów Słowian, nadając im nowe znaczenie. To, czego nie udało się wchłonąć, usunięto. Narodziny Swarożyca (symboliczne, jako odrodzenie Słońca) zamieniono na narodziny Jezusa, dzielenie się chlebem zastąpił opłatek, a Wielką Ucztę zastąpiła kolacja wigilijna. Swoją drogą Słowianie również dawali dzieciom prezenty świąteczne.
Współcześnie niektóre środowiska rodzimowiercze wracają do korzeni i świadomie celebrują Szczodre Gody, przywracając dawne rytuały, wspólne śpiewy i słowiańskie wierzenia.
